Amerikalılar yenilgilerinin dahi propagandasını ustaca yaptıklarından meşhur Vietnam Savaşı öncesi ülkenin 80 yıllık Fransız kolonisi olduğunu pek bilmeyiz. ABD anca Fransızlar çekilince bizzat dahil oldu… Asıl soru şu: Fransa’nın orada ne işi vardı?
Şimdi kendimizi 1850’lerde bir Fransız devlet adamının yerine koyalım. Son 50 yılda ülke devrimler, krallar, imparatorlar ve cumhuriyet görmüş, kurumlar tümden değişmiş. Napolyon rüzgârıyla beraber Avrupa hakimiyeti de dinmiş. Kafayı kaldırma vakti. Etrafta neler oluyor?
Almanlar ve Prusya kaynaşırken, Ruslar işi büyütmüş. O kadar ki gidip Osmanlılar’ın yanında Kırım Savaşı’na katılacaksın. Amerika’yı boş vermişsin.
Afrika düğmesine basıldı, başka? Gözünü şöyle bir doğuya dikersin.
Orası da konu komşudan geçilmiyor. İngiltere Hindistan’ı, Malakka Boğazı’nı, Avusturalya’yı donatmış. Hollandalılar leziz yemeklerine (!) biraz baharat katabilmek için Endonezya‘da at koşturuyor. Filipinler’de İspanyollar. Portekizliler 250 yıldır Timor’da.
Bir sandalye kapmalı…
Vietnam ve Kamboçya boş (!). Ülkenin yarısına soyadını veren Nguyễnler’den imtiyaz da almışsın. Elde sağlam kelepir ordu var. Ne yaparsın? Rahip Francis’in tutuklanmasını bahane eder, saldırırsın…
1858 itibariyle bölgede Fransız macerası başlar.
1887’de Tonkin, Annam, Kamboçya, Laos ve Koşinşin bölgeleriyle Fransız Hindiçini kurulur. Cebimden kuruş çıkmadan bölgenin suyunu sıkayım mantığı burada da geçerli. Pirinç, kauçuk, kömür ve kereste ticareti yanında afyon, tuz ve pirinç alkolü gibi devlet tekelleri önemli rant kaynakları olur.
Japonya 1895’te Çin’i, 1905’te Rusya’yı yener. Bu büyük olayın Jön Türkler üzerindeki etkisi sık sık anlatılır, bir de Japonların dibindeki milletleri hayal edin.
Vietnamlı milliyetçiler çok heyecanlansa da 1907 Fransa-Japonya nüfuz anlaşması heveslerini kırar. 1911 Çin Devrimi ile yüzlerini Guomintang’a dönerler..
Yani bölge her fırsatta Fransız karşıtlığına evrilmektedir.
1930’da Vietnam/Çinhindi komünist hareketleri birleşir. Aynı yıl Fransız yönetimine karşı köylü ayaklanmaları, Sovyet tipi yerel yönetimler fışkırır. 1931’de hepsi bastırılsa da örgütlenme bitmez.
Japonya’nın Çin’i işgali (1937) ve Fransa’nın 1940 hezimeti sömürge yönetimin meşruiyetinin dibine kibrit suyu döker. Üstüne Vichy rejimi de cabasıdır.
Japonlar Hindiçin’i de ister. Neden? Çin’i izole etmek, Güneydoğu Asya’ya ve Borneo petrolüne erişmek için… Eylül 1940’ta Japonya bölgeyi işgal eder ama Fransızları tümden kovmaz…
Fakaaat… “Asyalı bir güç Avrupalıyı yenebiliyorsa bağımsızlık mümkün” fikriyle Ho Şi Minönderliğindeki Viet Minh kurulur. Aslen tarih-coğrafya öğretmeni Vu Nguyen Giapiseörgütteefsanevî bir stratejiste dönüşür.
Nazi işbirlikçisi Vichy rejimi düşünce, Japon ordusu Fransızları tamamen tasfiye eder. Fakat Fransa’nın kurtarıcısı Charles de Gaulle bu bölgede eski düzene geri dönmekistemektedir.
Hanoi’de Vietnam Demokratik Cumhuriyeti (Kuzey Vietnam) kurulunca Fransız Uzakdoğu Birlikleri beklemeden Saigon’a gönderilir. Ordu bazı bölgelerde kontrolü ele alabilse de kırsalda Viet Minh hakimdir.
Fransa, Kuzey’in meşruiyetini kırmak için 1949’da Güney Vietnam’ı kurar. Ardından Mao ve komünistlerin Çin’de iç savaşını kazanmasıyla savaşın kaderi değişir. Fransız birlikleri Çin sınırından büyük kayıp vererek çekilirler. Çokça mühimmat ele geçiren Viet Minh Fransız karakollarını basmaya başlar.
Çin ve SSCB, Demokratik Vietnam Cumhuriyeti’ni tanıyınca başlangıçta sömürgeciliğe mesafeli ABD kayıtsız kalmakta zorlanır. Peki ya Fransız kolonyalizmi? Olacak o kadar… General Jean de Lattre de Tassigny Amerikalıları “Fransa burada komünizme karşı savaşıyor” fikrine ikna eder.
General tüm yetkileri üstüne alıp Giap’ın birkaç saldırısını durdurur. Nihayetinde “İyi tahkimli, topçu ve hava gücüyle desteklenen karakollar savunulabilir” sonucuna varır
Giap, Lorraine Operasyonu kapsamında yollanan 30.000 kişilik orduyla yüzleşmez. Çok açılan orduyu çekilirken pusuya düşürür ve Fransızlar ağır kayıplar verir.
Artık Fransa’nın planı “Savunmada kal, orduyu büyüt, kahredici taarruza geç”tir. Bu kararla Diên Biên Phu yakınına Dominique, Elianne, Claudine isimlerinde savunma hatları kurulur. Planın belkemiği hava ikmali ve bombardımanıdır. Fransızlar daha “Panzerler ormandan geçemez” diyeli 15 sene olmamışken tüm stratejilerini Viet Minh’in ağır topçuyu çevredeki dağlara çıkaramayacağı fikri üzerine kurarlar. Giap bunu başarır ve Diên Biên Phu Savaşı’nı kazanır. Fransız savunması çöker, komutan de Castries esir düşer. Temmuz 1954’teki Cenevre Anlaşmalarında ülke geçici olarak bölünür. 1955’te Fransızlar Hanoi, Tonkin ve Saigon’u boşaltır.
Sonrası daha aşina olduğumuz hikâye…
