Okura not: Bu makalede kullanılan belge ve görseller Necdet İşli Arşivi’ne aittir ve yalnızca basılı nüshamızda olup onun üzerinden istifadeye açıktır.
Osmanlı devri askerlik belgesine göre 1893 tarihinde Bursa’da doğan Fazıl Ayanoğlu, Yeşil Medrese’de tahsil görmüş, 1914’de askere alınmış fakat 2 ay içinde hastalandığında İstanbul’a sevk ve terhis edilmiştir.
1923’de İstanbul’da, Aşiyan Sultanîsi’nde1 tarih öğretmenliği yapmış ve mezartaşları üzerinde çalışmaya başlamıştır. 1934 ve 1935’de Atatürk’e iki mektup yazmıştır. Müzeler Müdürü Halil Ethem Eldem Bey’in tavassutu ile Eylül 1936’da Atatürk’ün huzuruna kabul edildiğinde Gazi onunla ilgili, “Bu çocuk hayatı boyunca bu işle meşgul olacak, ona hiç kimse mani olmayacaktır” direktifini vermiştir. Bu direktif neticesinde Vakıflar İdaresi’ne intisap ile Ayanoğlu, 14 Haziran 1975’e kadar kesintisiz devlet memurluğu yapmıştır. Sırf Atatürk’ün emri bulunduğundan seksen iki yaşına kadar devlet memurluğu yapabilmiş ve ona bu vazifesi esnasında kimse dokunamamıştır.
Ölümünden sonra arşivi ve kitaplığı talana uğramıştır. İst.1.Sulh Hukuk Hâkimliği 975 /114 tereke hakimliği 12/11/1975 Çarşamba günü saat 16.00’da Fazıl Bey’in Hallacı Mansur Sokak 14 numaradaki evinin eşyasının açık arttırma yolu ile ilanen satılmasına karar vermiş ve bu uygulanmıştır.
Ayanoğlu’nun on iki cilt olarak, 1947 senesine kadar hazırladığı Mezartaşları Kodeksi2 basılmak üzere bölümler halinde Millî Kütüphane’ye teslim edilmişse de bu hep atlatılmış yayınlanmamıştır. Noterlik kanalıyla Millî Eğitim Bakanlığı’na yapılan başvuru ve protestolarda hiç netice vermemiştir. 11 Aralık 1954’de Fazıl Bey’in verdiği dilekçeye karşılık Maarif Vekili imzasıyla, “tarihî mezartaşlarına ait külliyatınızın bugün için bastırılmasına imkân görülmemekte olduğuna bilgi edinilmesini rica ederim” cevabı alınınca Prof. İsmet Sungurbey tarafından eserlerin suiistimaliyle ilgili dava açılmış, uzun süren dava 1957’de Ayanoğlu aleyhine neticelenmiş ve bir de tazminat ödetilmiştir.
Vefatı ilanı dahi ölümünden üç gün sonra Vakıflar İdaresi’nce Millî Gazete3’de yayınlattırılmış olan bu büyük âlim araştırmacının Okmeydanı ve abidelerine ait yegâne dört ciltlik eserinin sadece abide fotolarını teşkil eden (birinci) cildi 1977 de Vakıflar’ca yayınlanmıştır.
