Kızıl Türkçenin, Sovyet Azerbaycan şiirinin devlerinden Süleyman Rüstem şöyle yazmış:
Günəş şimaldan doğmaz deyir təbiət elmi.
Lenin şimaldan doğdu, Lenin günəş deyilmi?
Kuzey gunesi Vladimir İlyiç Ulyanov, tarihe geçen adıyla Lenin, 22 Nisan 1870’te Rusya İmparatorluğu‘nun Simbirsk kentinde dünyaya geldi. 21 Ocak 1924’te hayatını kaybettiğinde geride yalnızca dünya tarihinin ilk sosyalist devletini değil, Marksist düşüncenin gelişiminde yeni bir dönemi temsil eden muazzam bir teorik ve siyasal miras bırakmıştı. Lenin‘i çağdaşlarından ayıran başlıca özellik, devrimci teoriyi tarihsel koşullardan bağımsız bir ilkeler bütünü olarak değil, sınıf mücadelesinin somut ihtiyaçları doğrultusunda sürekli geliştirilmesi gereken bir düşünsel araç olarak kavramasıydı.
Lenin‘in siyasal düşüncesinin biçimlenmesinde Çarlık Rusyası‘nın kendine özgü toplumsal yapısı belirleyici oldu. Avrupa kapitalizminin gelişmiş merkezlerinden farklı olarak Rusya, sanayileşmenin yarattığı yeni sınıfsal ilişkilerle otokratik siyasal kurumların ve köylülüğün ağırlığını koruduğu bir toplumsal düzenin çelişkilerini bir arada taşıyordu. Ağabeyi Aleksandr‘ın 1887’de Çar III. Aleksandr‘a yönelik bir suikast girişimine katıldığı gerekçesiyle idam edilmesi de Lenin‘in gençlik yıllarında önemli bir dönüm noktasıydı. Bununla birlikte Lenin’in devrimciliğini yalnızca kişisel deneyimlerine ve psikanalitik bir biyografiye indirgemek, onun siyasal gelişimini mümkün kılan tarihsel koşulları göz ardı etmek olur.
1890’lı yıllardan itibaren Rus Marksist hareketi içerisinde faaliyet gösteren Lenin, 1899’da yayımlanan Rusya’da Kapitalizmin Gelişmesi adlı eserinde Rusya‘nın kapitalist gelişmenin dışında kaldığı yönündeki Narodnik tezlerini eleştirdi. Lenin‘e göre kapitalizm, Rusya‘nın kırsal toplumsal ilişkilerini çoktan dönüştürmeye başlamıştı. Dolayısıyla devrimci siyasetin hareket noktası, geçmişin köylü komünlerini idealize etmek değil, gelişmekte olan sınıfsal çelişkileri çözümlemek olmalıydı.
1902 tarihli Ne Yapmalı? Lenin‘in örgüt anlayışının en önemli metinlerinden biridir. Lenin burada işçi sınıfının kendiliğinden ekonomik mücadelesi ile sosyalist siyasal bilinç arasındaki ilişkiyi tartışarak profesyonel devrimcilerden oluşan merkezî bir örgütün gerekliliğini savundu. Bu yaklaşım, sonraki yıllarda Bolşevik örgütlenmesinin temel dayanaklarından biri oldu. Fakat Lenin‘in parti anlayışını tarih dışı, değişmez bir örgütlenme modeli olarak değerlendirmek yanıltıcıdır. Nitekim 1905 Devrimi‘nden 1917’ye uzanan süreçte Lenin‘in örgütlenme, ittifaklar ve devrimci strateji konusundaki görüşleri önemli dönüşümler geçirdi.
Lenin‘in örgüt anlayışının merkezinde, kendiliğindenlik (stihiinost) ile bilinçlilik (soznatelnost) arasındaki diyalektik ilişki bulunuyordu. Klasik Marksizmde bu iki kavram, birbirinin doğrudan karşıtı olarak sistematik biçimde ele alınmamıştı. Lenin ise Rus devrimci düşünce geleneğinde önemli bir yer tutan bu karşıtlığı Marksist siyaset teorisinin temel meselelerinden biri hâline getirdi. Bununla birlikte, Lenin‘in bilinçliliğe verdiği öncelik, kendiliğinden kitle hareketlerini bütünüyle olumsuzladığı anlamına gelmiyordu. Aksine Ne Yapmalı?‘da en ilkel kendiliğinden mücadele biçimlerinin dahi gelişmekte olan bir siyasal bilincin nüvelerini taşıdığını kabul ediyordu. Dolayısıyla mesele, kendiliğindenliği ortadan kaldırmak değil, kitlelerin mücadele içerisinde geliştirdikleri deneyim ve eğilimleri devrimci bir siyasal bilinçle buluşturmaktı. Lenin‘in devrimci örgüt anlayışı da bu iki unsurun mekanik karşıtlığına değil, aralarındaki diyalektik ilişkiye dayanıyordu.
Lenin‘in Marksizme en önemli katkılarından biri de emperyalizm çözümlemesidir. 1916’da kaleme aldığı Emperyalizm, Kapitalizmin En Yüksek Aşaması kapitalizmin tekelci sermaye, finans kapital ve sermaye ihracı temelinde geçirdiği dönüşümü ele aldı. Lenin, emperyalizmi yalnızca büyük devletlerin yayılmacı dış politikalarına indirgemiyor; kapitalist üretim ilişkilerinin tarihsel gelişimi içerisinde değerlendiriyordu. Dünya ekonomisinin paylaşılması ve yeniden paylaşılması mücadelesi, bu bakımdan Birinci Dünya Savaşı‘nın anlaşılması açısından merkezi önemdeydi. Lenin’in çözümlemesi, başka düşünürlerin de çalışmalarından yararlanmakla birlikte, emperyalist savaş ile sosyalist devrim arasındaki ilişkiye yaptığı vurguyla özgünleşti.
1917 yılı Lenin‘in siyasal yaşamının belirleyici dönüm noktası oldu. Şubat Devrimi‘nin ardından Rusya‘ya dönen Lenin, Nisan Tezleri ile geçici hükûmete destek verilmesine karşı çıkarak iktidarın sovyetlere devredilmesini savundu. Bu tutum, başlangıçta Bolşeviklerin kendi içerisinde de tartışmalara yol açtı. Gelgelelim tarih bu büyük adamı haklı çıkaracaktı. Öte yandan Ekim Devrimi’nin başarısı, yalnızca Lenin’in siyasal öngörüsünün değil, savaşın, ekonomik yıkımın, toprak sorununun ve işçi-köylü hareketlerinin yarattığı devrimci koşulların ürünüydü.
Aynı yıl yazdığı Devlet ve Devrim, Lenin‘in siyasal düşüncesinin bir başka temel eseridir. Marks ve Engels‘in devlet üzerine görüşlerini yeniden ele alan Lenin, devletin sınıflar üstü ve tarafsız bir kurum olmadığını, sınıfsal egemenliğin tarihsel bir aracı olduğunu vurguladı. Burjuva devlet aygıtının yalnızca ele geçirilmesinin yeterli olmayacağını, yerine yeni bir siyasal iktidar biçiminin kurulması gerektiğini savundu. Bununla birlikte devrim sonrasında iç savaş, dış müdahaleler ve ekonomik yıkım koşullarında ortaya çıkan Sovyet devletinin gelişimi, bu teorik hedeflerle uygulama arasındaki gerilimleri de açığa çıkardı.
Lenin‘in düşüncesinde ulusal sorun ve sömürgecilik karşıtlığı da özel bir yer tuttu. Ulusların kendi kaderini tayin hakkını savunması, sosyalist hareketin Avrupa merkezli sınırlarını aşmasına katkıda bulundu. 1920 Bakü Doğu Halkları Kurultayı ve Komünist Enternasyonal‘in sömürge sorununa ilişkin tartışmaları, bu yönelimin somut ifadeleriydi. Bununla birlikte Lenin’in ulusal kurtuluş hareketleriyle kurduğu ilişki, sınıfsal çelişkileri ikinci plana atan koşulsuz bir milliyetçilik desteği değil; dünya devriminin stratejik ihtiyaçları çerçevesinde şekillenen bir ittifak arayışıydı.
1921’de Yeni Ekonomi Politikası‘nın kabul edilmesi ise Lenin‘in siyasal pragmatizmini gösteriyordu. Savaş komünizminin yarattığı ekonomik ve toplumsal sorunlar karşısında piyasa ilişkilerine sınırlı bir alan açılması, sosyalizme geçişin doğrusal ve çelişkisiz bir süreç olarak kavranamayacağını ortaya koydu.
Lenin‘in tarihsel mirası, ne bütün kararlarının doğruluğunu varsayan bir kutsamaya ne de Sovyet deneyiminin sonraki gelişmelerini bütünüyle onun şahsına yükleyen indirgemeci bir eleştiriye sığdırılabilir. Onun asıl önemi, Marksizmi değişen dünya koşullarında yeniden düşünme ve devrimci siyaseti somut tarihsel çelişkiler üzerinden kurma çabasında aranmalıdır. Lenin‘i bugün okumak, geçmişin siyasal formüllerini tekrarlamaktan ziyade, kapitalizmin, emperyalizmin ve sınıf mücadelesinin günümüzdeki biçimlerini aynı eleştirel yöntemle çözümlemeyi gerektirir.
ABD’li Marksist Chris Cutrone’un dediği gibi bugün hâlâ Lenin’in dünyasında, onun da inşasına –belki bütün çağdaşlarından daha fazla– katkıda bulunduğu bir dünyada yaşıyoruz. Ukrayna’dan ABD’ye Lenin’i defnetme ve mirasını yerle bir etme mücadelesi devam ediyor. Ama başarılı olamıyor. Olamaz. Çünkü karşı cephede; Küba’dan Fransa’ya, Hindistan’dan Çin’e, Mayakovskiy’nin dizelerinin ifade ettiği gibi “Lenin yaşıyor ve yaşayacak Lenin.” O hâlde bu dünyayı daha iyi anlamak ve değiştirmek için Lenin’e dönmek, mücadelesini ve eserlerini okumak bugün her zamankinden çok önem arz ediyor.