Bugünün dünyası, İkinci Dünya Savaşı’nın son yıllarında inşa edilmiş düzenin gözle görülür son kalıntıları üzerine kuruludur. Yeni kuşaklar global ölçekte bir mayın tarlasının üzerinde zamanın ruhunu keşfetmekte, uyuyan volkanların yeniden aktifleştiğine şahitlik etmektedirler. Batı bloğunca savaş sonrası düzenin ilan edilmiş erdemleri; özgür dünya ve piyasa ekonomisi, onların dinamizmini var eden nihaî kuvvetin 1991’de sessizce tarih sahnesinden çekilişinden hareketle doğrulandıkları yanılgısı içindedir.
Esasında uyuyan volkanlar ne dün aktifleşmiş ne de tarlalara mayınlar dün döşenmiştir. Yalta’da, Bretton Woods’da ve San Fransisko’da ilan edilmiş erdemler Saygon’da, Havana’da, Bandung’da ve Süveyş’te çoktan mağlup edilmişti. Bunun anlamı ise daha savaş bitmeden 1944’te Bretton Woods kasabasında zemini atılan düzenin yalnızca otuz yıl içerisinde çoktan çöküş emareleri göstermeye başlamasından fazlası değildi. Birleşik Krallık’ın dünya egemenliği iddiasının tabutuna son çiviyi çakan ve Başbakan Anthony Eden’ı koltuğundan eden Süveyş Krizi’nin bir benzeri; bugün İran’da rejimi değiştireceğini iddia ederken 3 Kasım 2026 tarihinde gerçekleşen ara seçimlerinde kendi iktidar aygıtlarının mühim bir kısmından olan Trump’a karşı yeniden sahneleniyor.
Bunun yanında İsrail’in 2023 yılından itibaren Gazze’ye karşı yeniden başlattığı soykırım ve ardından üzerinde topladığı küresel kitlesel nefret aynı şekilde Netanyahu’nun iktidarda çoğunluğu kaybetmesine yol açtı. İsrail’e sunulan koşulsuz destek, 3 Ocak 2026 tarihinde Venezuela’nın seçilmiş meşru hükûmetine yaptığı darbe ve Brezilya seçimlerinde Lula’ya karşı Jair Bolsonaro’nun yolsuzluk iddiaları sebebiyle ABD’ye kaçışı Batı hegemonyasının zayıfladığına dair deliller teşkil ediyor. Fakat şimdilik doğrudan bir çöküşten bahsetmek için erken, çöküşü inkâr etmek ise imkânsız. Vietnam Savaşı’ndan bu yana ABD ve müttefikleri tarihlerinin en zor günlerini Hürmüz ve Babülmendep’de yeniden iktidarlarını kaybetmek pahasına yaşıyorlar.
Tüm bu gelişmelerin ortasında, dünyanın dört bir tarafında patlak veren öğrenci hareketleri daha gür bir sesle tarih sahnesine çıkıyor. Yeni yöntemleri pratik ediyor ve bizim onları keşfetmemizi bekliyor. 6 milyon nüfuslu küçük bir Balkan ülkesi olan Sırbistan’da 2 şehirde, Novi Sad ve Novi Pazar’dan üniversitelerin kampüs ve amfilerine akan ve oradan iktidar koltuğuna yürüyen öğrenciler bugün bunun en çarpıcı örneği.
1 Kasım 2024’te Novi Sad Tren İstasyonu’ndaki beton sundurmanın çökmesi sonucu hükûmetin hesap cevap vermesini talep eden bir protesto hareketi olarak doğmuş öğrenci hareketi, 2 yılı aşkın sürede 12 yıllık otokratik Aleksandar Vučić rejimini fakültelerde düzenlenen plenumlarda oluşturulan bağımsız bir seçim listesiyle sandığa gömmeyi başardı. Ana akım muhalefete tamamen mesafeli bağımsız üniversiteler önderliğindeki bu çarpıcı hareket basit bir reaksiyondan iktidarı hedefleyen bir karaktere evrimini tamamlayarak gelecekte bolca tartışılacak bir pratiğin, yeni bir devrim modelinin kapısını aralamış olabilir.
Aslında bu açıdan Sırbistan bir ilk değil. Geçen yıl Nepal’de patlak varan şiddetli öğrenci eylemleri 9 Eylül 2025’te Başbakan Oli’nin istifasına ve iktidarının çöküşüne yol açarak bunu başarmıştı.
İki hareket arasındaki birinci fark Sırbistan’daki hareketin plenumlarda meydana getirdiği bağımsız vekil listesiyle ana akım muhalefetten kendini ayrıştırarak doğrudan iktidarın karşısına dikilmesiydi. Oysa Nepal’deki öğrenci hareketi doğrudan sandıkta iktidarın karşısına çıkmak yerine kurulacak geçici hükûmetin kendini feshederek seçime gitmesini ve geçici hükûmetin başına Sushila Karki’nin getirilmesini talep etmişti. Öğrenci liderlerinin talepleri General Ashok Raj Sigdel aracılığıyla Cumhurbaşkanı Ram Chandra Paudel’e iletilmiş ve Cumhurbaşkanı-ordu-öğrenci erkleri arasında inşa edilen mutabakat sonucunda geçici hükûmet Karki önderliğinde kurulmuş ve kendini feshederek seçime gitmiştir.
Nepal’deki öğrenci hareketi, Sırbistan’dakinin aksine ana akım muhalefet ve eski siyasî figürlerle bağlantısını kesmemiş, RSP (Ulusal Bağımsız Parti) adayı eski Katmandu Belediye Başkanı Balendra Şah’ı iktidara getirmiştir.
Enteresandır ki Nepal’de üniversite-ordu arasında sağlanan mutabakat, 27 Mayıs 1960 sonrasında Türkiye’nin 60’lı yıllarına damga vuracak ‘‘Zinde Kuvvet’’ kavramına yapısal olarak benzemektedir. Fakat Nepal’de öğrenci hareketi totaliter rejime karşı direnişe doğrudan liderlik ederken Türkiye’de aksine üniversiteler ordunun peşinden gitmiştir. İkinci fark ise Nepal’deki öğrenci hareketi yalnızca sosyal medya ağlarından, özellikle Discord’dan, aktif şekilde faydalanarak hem hareketin esaslarına dair bir tartışma ortamı yaratmayı hem de öğrencilerin kitlesel mobilizasyonunu sağlamayı hedeflemiştir. Sırbistan’daki öğrenci hareketinin aksine doğrudan fakültelerde plenumlar kurmak ve üniversitelerde bir araya gelmek yerine Discord üzerinden açılan anketler kanalıyla geçici hükûmetin başbakanını belirleme ve orduya sunma yolunu seçmiştir. Arnavutluk’taki öğrenci hareketine gelince şimdilik pratik bir model sunmamasına karşın hareket içerisinde meritokrasi taleplerinin mevcut olduğu bilinmektedir.
Türkiye’de ise durum hiç olmadığı kadar karışıktır. 19 Mart 2025’te farklı üniversitelerdeki farklı ideolojilerden çeşitli öğrenci gruplarının öncülüğünde Saraçhane’de başlayan protestolar sonraki günlerde hareketin halkın farklı katmanlarına yayılmasıyla genişlemiş ama o zamanki CHP yönetiminin mevcut durumu kendi lehine kullanarak bağımsız protestoları festivalden bozma parti mitinglerine dönüştürmesi ve iktidarın baskı mekanizmasının öğrencilere uyguladığı orantısız şiddetle birleşince hareket sönümlenmiş ve öğrenciler meydanlardan tamamen el çektirilmiştir.
Bu durum karşısında yaşanan hayal kırıklığı öğrenci grupları arasındaki kutuplaşmayı hiç olmadığı kadar körükleyerek bir suçlu aramaya itmiş ve birbirlerini suçlayan farklı ideolojilerdeki öğrenci grupları arasında düzeltilmesi zor yaraların açılmasına sebep olmuştur.
Keza öğrenci hareketi ile ana akım muhalefet arasındaki güven ilişkisi de zedelenmiş ve bu partiyle halk arasında günden güne derinleşen bir uçuruma dönüşmüştür. CHP’nin ihanet olarak adlandırılabilecek bu tutumu aynı yıl içerisinde iktidarın totaliter tokmağı tarafından ezilerek yok edilmesine ve partinin ikiye bölünmesine, belediyelerine kayyım atanmasına ve belediye başkanlarının tutuklanmasıyla sonuçlandı.
Sırbistan ve Nepal örneği karşısında negatif bir örnek olarak duran Türkiye’deki öğrenci hareketinin bariz iki özelliği muhalefette durulduğu sanılan sistemle kaynaşmış düzen partilerinin öğrenci hareketine ihaneti ve iktidarın devasa şiddet tekeli altında yalnızlığına terkedilerek ezilmesidir. İşin diğer can sıkıcı boyutu iktidar ve ana akım muhalefet tarafından ezildiği yetmiyormuş gibi üstüne şiddetle yükselen Türk ve Kürt ırkçılığının çatışması arasında ezilen öğrenciler apolitikliğe ve yalnızlığa itilmektedir.
Oysa daha çok yakın bir geçmişte yaşanan kanlı katliamları hâlâ hafızasında taşıyan Sırbistan toplumunun totaliter ve yozlaşmış Vučić rejimine karşı geçmişteki kin ve ırkçılığı bir kenara itmesine şahane bir örnek bugün gözlerimizin önünde yaşanmaktadır. Protestolara katılmak için Novi Pazar’dan Novi Sad’a yürüyen Boşnak öğrencilere Sırp öğrenciler yol boyunca çeşitli yemekler ikram etmiş; hatta bir manastır Boşnak öğrencilere kapılarını açarak domuz eti içermeyen kahvaltı sunacak inceliği gösterebilmiştir. Yakın geçmişin hatırasının canlı olduğu, kutuplaşmış ve faşizme bulanmış bir Sırbistan’ın dahi aldığı bu mesafeye karşılık Türkiye penceresinden şu anki durum sanki bir milyar ışık yılı uzakta bir ihtimalmiş gibi gözükmektedir.
19 Mart bir noktaya kadar beraber çalışabilen farklı ideolojik grupların birbirine kırdırıldığı koskocaman bir hayal kırıklığına dönüşmüş ve kaybedeni yalnızca öğrenci hareketi olmuştur. Türkiye’ye göre çok düşük nüfuslu oluşuna karşın Sırbistan deneyimi ana akım muhalefetin terkedilmesi ve mecliste kökleşmiş feodal milletvekili ağalarının pençlerinden halkın kurtarılması gerekliliğini gözler önüne sermektedir. Sosyal medya yasaklarının da pek yakında olduğu unutulmamalıdır. Türkiye’de öğrencileri yakın gelecekte zor günler beklemektedir. Sırbistan, Nepal, Arnavutluk deneyimleri ve daha yakın gelecekte nicesinin Türkiye’ye anlatacağı daha pek çok hikayesi var. 27 Mayıs 1960 İhtilali’nden beri öğrenci hareketi bugün hâlâ Türkiye’nin geleceği olmaya devam ediyor. Çünkü ‘‘Öğrenmeye susayan işçilerle, işçilere uzanan öğrencilere.’’
