Dehâ Sınırsız Güç Kabiliyeti Değil O Gücü Doğru Kullanabilmektir! Atatürk’ün Dehasının Bir Analizi

Yıllarca okullarda, televizyon kanallarında ve kitaplarda Atatürk’ün askerî dehâsını dinledik ve okuduk. Fakat dünya askerî literatüründe, özellikle Batı askerî tarih yazımında Atatürk’ün askerî yetenekleri, yaklaşımı ve elde ettiği sonuçlar yeterince tartışılmıyor. Ben bunu hem şaşırtıcı hem de anlaşılır buluyorum.

Atatürk’ün askerî yaklaşımını ve yeteneklerini tarihte ayrıcalıklı bir yerde değerlendirmek gerekir. Çünkü onun başarıları zaman ve mekân bakımından savaş meydanlarıyla sınırlı kalmamış; salt meydan muharebeleriyle ölçülen bir başarı anlayışını aşmıştır.

Batı literatüründe özellikle Napolyon ve Büyük İskender askerî dehâlar olarak gösterilir. Askerî tarihle ilgilenmeye başladığımdan beri bu yaklaşımı anlamakta zorlanıyorum. Evet, İskender, Makedonya’dan Hindistan sınırlarına kadar uzanan bir etki alanı yaratmış; Napolyon ise Fransa’dan Rusya’ya kadar geniş bir coğrafyanın siyasî kaderini etkilemiştir. Peki, bu fetihlerin ardındaki anlayış neydi?

Önce bu iki ismin etki alanlarına bakalım. Napolyon, 1796’da başlayan askerî seferleriyle kurduğu hakimiyeti 1815’e gelindiğinde büyük ölçüde yitirmiş; kendisi de Güney Atlantik’teki Sant Helen Adası’nda sürgünde ölmüştür. Fransa’nın birçok komşusu ona karşı birleşmiştir. Yine de hakkını teslim edelim: Devlet örgütlenmesinde ve eğitimde gerçekleştirdiği reformlar, Fransa’nın XIX. yüzyıldaki gücünün önemli kaynaklarından biri olmuştur. Öte yandan Fransa’nın kurumsal ve siyasî sürekliliğinin kökleri Napolyon döneminden çok öncesine uzanır. Diyeceğim o ki Fransa’nın Napolyon sonrasındaki başarısının ancak sınırlı bir kısmı ona atfedilebilir; buna karşılık yaşanan büyük sıkıntıların önemli bir kısmı da Napolyon’la ilişkilendirilebilir.

Daha da geriye gidelim ve İskender’e göz atalım. İskender’in Afganistan’a kadar uzanan fetihleriyle kurduğu birleşik imparatorluk, ölümünün ardından kısa sürede parçalanmıştır. Buna karşılık generallerinin kurduğu halef devletlerde bazı idarî ve kültürel kurumlar varlıklarını yüzyıllarca sürdürmüştür.

Burada önemli bir tartışmaya girmek gerekir: İmparatorlukların başarısı, fethettikleri toprakları ne ölçüde değiştirdikleriyle mi yoksa egemenlikleri altındaki farklı kültürlerin kendi özelliklerini koruyarak gelişmelerine ne ölçüde imkân tanıdıklarıyla mı değerlendirilmelidir? Ben ilkine “Roma tipi”, ikincisine ise “Türk tipi” imparatorluk anlayışı diyorum. Bu ayrımı esas alırsak İskender’in kurduğu imparatorluk, Roma İmparatorluğu, İngiliz ve Fransız sömürge imparatorlukları ile bazı İslam imparatorlukları birinci gruba; Osmanlı, Moğol ve Timur imparatorlukları ise ikinci gruba örnek gösterilebilir. Elbette bu, tarihsel gerçekliğin bütün karmaşıklığını yansıtan kesin bir sınıflandırma değil, tartışmaya açtığım bir ayrımdır. Fakat her iki yönetim biçiminin de üzerinde hüküm kurduğu halkların rızasını her zaman kazandığı söylenemez.

Atatürk’ün mücadelesinin meşruiyetini bağımsızlık arayan milletten alması ve cumhuriyeti bu meşruiyet temelinde kurması, ölümünden neredeyse doksan yıl sonra da saygıyla anılmasının önemli nedenlerindendir. Hem de ne anma! Türk halkının çok büyük bir bölümü, Atatürk’ü her 10 Kasım saat 09.05’te bir dakikalık saygı duruşuyla yad eder.

Atatürk’ün askerliğini bambaşka bir yerde değerlendirmemi sağlayan önemli bir özelliği daha vardır: Çökmüş ve doğduğu toprakları da kaybetmiş bir imparatorluğun mirasını devralmasına rağmen, kişisel ihtirasa ve sınırsız fetih arzusuna kapılmamış; yeni topraklar fethetmek yerine ülkenin kendi kaynaklarıyla ekonomik ve kültürel değer üretmesine odaklanmıştır. Hem de fethedebileceği yerlerden biri kendi doğum yeriyken! Onu benim için ayrı bir konuma taşıyan, askerî başarılarının ötesine geçen bu rengârenk yaratıcılığıdır ve ihtirastan arınmış gerçekçiliğidir.

Kurduğu cumhuriyetin temelinde ciddi bir askerî kültür olmasına rağmen bu cumhuriyet için çizdiği sınırlar uluslararası anlaşmalardan daha çok “Yurtta sulh, cihanda sulh” sözüyle yarattığı felsefe tarafından çizilmiştir. Savaşın yıkıcılığını yakından bilen bir askerin, savaş kararına çoğu zaman ihtiyatla yaklaşması beklenir. Çünkü asker, savaşın bedelini kendisinin de doğrudan ödeyebileceğinin farkındadır. “Gideriz, alırız, asarız, keseriz…” naraları ise tarih boyunca ya cephede bulunmayacaklarını bilen magandalar ya da insanlığını kaybetmiş insanlar tarafından atılmıştır. Bu yüzden Büyük Taarruz sonrasında, “Ah, be çocuk, kim dedi size buralara kadar geliniz diye?” dediği aktarılan ve önüne serilen, milletlerin şerefini ve şanını temsil eden bayrağını çiğnemeyi reddeden bir komutan, benim için apayrı bir yere sahiptir.

Atatürk’ü yalnızca askerî başarılarıyla değerlendirmek eksik kalır. Bana göre o, filozof imparator Marcus Aurelius ve Rus halkının kaderini değiştiren Çar Petro gibi devletin geleceğine yön veren isimlerle birlikte ele alınmalı; İskender, Sezar, Cengiz Han, Timur ve Napolyon gibi fatihlerden farklı olarak insani yönüyle de anılmalıdır.

Atatürk’ü büyük bir askerî deha yapan özellikler arasında stratejik hesap yeteneği, yerleşik kalıpları aşan yaratıcılığı ve çaresiz görünen koşullarda dünyanın önemli güçlerine karşı vatanını savunabilmesi sayılabilir. “Hatt-ı müdafaa yoktur, sath-ı müdafaa vardır. O satıh, bütün vatandır.” sözü, onun yerleşik kalıpları aşma gücünün çarpıcı bir ifadesidir. Bu özellikleri onu tarihin en büyük askerî komutanları arasına yerleştirir. Fakat insanî değerleri gözeten kararları ve kurduğu ülke, benim gözümde onu diğer komutanlardan ayrıca ayırır.

Bugün Türkiye Cumhuriyeti’nin taşıdığı en önemli miraslardan biri budur. Bu miras, yalnızca bir askerî dehâyı değil, yetenekle insanî duyarlılığın birleşimini de temsil eder. Her yıl 10 Kasım’da saat 09.05’te Türkiye’de hayatı bir dakikalığına durduran duygu, bu eşsiz mirasa duyulan saygı ve şükrandır. Eşi benzeri yoktur. Bugün krizlerle karşılaşan Batı medeniyetinde insani değerlerin giderek aşınmasına da tanık oluyoruz.

Bu mirası devralan Türk gençleri olarak bize düşen görev, iktisadî ve siyasî alanlarda başarı için mücadele ederken insanlığımızı unutmamaktır!

Tarihe Yönelim kategorisinden son haberler

Tarihsel Süreklilik İçinde Kemalizm ve Sosyalizm

İnsanlığın binlerce yıla dayanan mücadele tarihinin de gösterdiği üzere, toplumsal ilerlemeler maddi üretim koşullarının gelişmesiyle ortaya çıkan diyalektik ve devrimci sıçramalarla gelişmektedir. Bu gelişmelerin

Ekim Devrimi’ni Yapan Kadınlar

Kadınların devrimlere katıldığını söylemek eksik kalıyor. Kadınlar devrimleri yaptılar. Fransız Devrimi‘nde Parisli kadınların Versailles‘a yürüyüşünden Meksika Devrimi‘nin silahlı birliklerindeki kadınlara, Anadolu‘da Millî Mücadele‘yi omuzlayanlardan

Bakü’de Ekim

Bakü’nün 1917 Ekim Devrimi’ndeki rolünü anlamak için öncelikle şehrin Çarlık Rusyası açısından taşıdığı öneme bakmak gerekiyor. XX. yüzyılın ikinci yarısından itibaren petrol üretiminin hızla
GitEn Üst

Don't Miss