Ekim Devrimi’ni Yapan Kadınlar

Kadınların devrimlere katıldığını söylemek eksik kalıyor. Kadınlar devrimleri yaptılar. Fransız Devrimi‘nde Parisli kadınların Versailles‘a yürüyüşünden Meksika Devrimi‘nin silahlı birliklerindeki kadınlara, Anadolu‘da Millî Mücadele‘yi omuzlayanlardan Küba‘nın gerilla saflarındaki kadınlara kadar tarih bunun örnekleriyle dolu. Devrimlerin içinden savaşçılar kadar örgütçüler, siyasal önderler ve teorisyenler de çıktı. Kadınları tarihin ikincil aktörleri olarak görmeye alışmış bir bakış açısı, devrimler söz konusu olduğunda iyice geçersizleşiyor.

Bunun anlaşılır nedenleri var. Savaşın, açlığın, yoksulluğun yükünü en ağır biçimde taşıyanlar arasında kadınlar bulunuyordu. Gündelik yaşamın sürdürülmesiyle ilgili sorumlulukları, onları toplumsal çelişkilerle doğrudan karşı karşıya getiriyordu. Fakat kadınların devrimci eylemini yalnızca yaşam koşullarının yarattığı öfkeyle açıklamak mümkün değil. Devrimlerin kadınları arasında, toplumu değiştirmek için yıllarca örgütlü mücadele yürütmüş, siyasal düşüncenin gelişimine katkıda bulunmuş ve iktidar mücadelesine önderlik etmiş kadınlar da vardı.

1917 Ekim Devrimi, kadınların bu kurucu rolünü bütün boyutlarıyla görebileceğimiz bir tarihsel deneyim sunuyor.

Narodniklerden Bolşeviklere

XX. yüzyılın başında Rusya, kadınların ağır eşitsizliklere maruz kaldığı ataerkil bir toplumdu. Nüfusun büyük bölümü kırsalda yaşıyor, kadınların eğitim olanakları çok sınırlı kalıyordu. Bununla birlikte Rusya, XIX. yüzyıl boyunca kadınların etkin rol oynadığı güçlü bir devrimci gelenek yaratmıştı. Vera Zasuliç, Vera Figner ve Sofya Perovskaya, Çarlık rejimine karşı mücadelenin örgütçüleri arasındaydı.

Kadınların eğitimi, evlilik, aile ilişkileri ve toplumsal özgürlükleri üzerine tartışmalar Rus radikal düşüncesinde erken bir tarihte başlamıştı. Bu tartışmaların edebiyatta da karşılığı vardı. Turgenyev‘in Arefe (1860) romanındaki Yelena ve özellikle Çernişevskiy‘nin Nasıl Yapmalı? (1863) romanındaki Vera Pavlovna, geleneksel kadın rollerini sorgulayan karakterlerdi. Vera Pavlovna‘nın ekonomik bağımsızlığını kazanması ve kadınların ortak emeğine dayanan bir atölye kurması, özgürleşmenin maddi koşullarına ilişkin düşüncelerin edebiyattaki ifadesiydi. Çernişevskiy‘nin romanı sonraki devrimci kuşakları da etkiledi.

Bolşevik kadınlar bu birikimin içinden yetiştiler. Ama onları önceki kuşaklardan ayıran, kadınların kurtuluşunu işçi sınıfının iktidar mücadelesiyle ilişkilendiren Bolşevik siyasetti. Rusya‘da liberal kadın örgütleri de vardı; sosyalist hareketin içinde de farklı siyasal çizgiler bulunuyordu. Bolşevikler açısından kadınların örgütlenmesi, işçi sınıfının devrimci örgütlenmesinin parçasıydı.

Eşit işe eşit ücret, anneliğin korunması, çocuk bakımının toplumsal olarak üstlenilmesi gibi talepler kadınların işçi sınıfı içindeki konumundan hareketle ele alınıyordu. Bolşevik kadınlar, kadın işçileri kendi sorunlarını çözmek için mücadeleye çağırırken siyasal iktidar mücadelesine de kazanmaya çalışıyordu.

Bolşevik hareket kadınların siyasal faaliyetine ilişkin geleneksel önyargılardan bütünüyle arınmış değildi. Buna rağmen kadın kadrolar yeraltı örgütlenmesinde, işçi hareketinde ve parti yönetiminde önemli sorumluluklar üstlendiler. Kadınların kurtuluşuna ilişkin teorik tartışmalara da büyük ölçüde onlar öncülük ediyordu. Kadın Bolşevik kadrolar, kadınların toplumsal konumuna ilişkin sorunları Bolşeviklerin siyasal programı ve örgütlenme pratiğiyle ilişkilendirdiler.

Devrimi örgütleyen kadınlar

1917 Şubat Devrimi‘nin başlangıcında Petrogradlı kadın işçiler vardı. Uluslararası sosyalist kadın hareketinin mücadele günü olarak benimsediği Uluslararası Kadınlar Günü‘nde, eski Rus takvimine göre 23 Şubat’ta, tekstil işçisi kadınların öncülüğündeki grev ve gösteriler ekmek ve barış talepleriyle büyüdü. Hareket diğer işçi kesimlerine yayıldı ve birkaç gün içinde Çarlık rejimi çöktü.

Kadınların inisiyatifi belirleyiciydi. Fakat bu seferberliğin arkasında Rusya‘da yıllardır gelişmekte olan işçi hareketinin ve sosyalist örgütlenmenin birikimi de vardı. Ekim‘e uzanan aylarda kadınlar fabrikalarda, Sovyetlerde ve Bolşevik Parti‘de siyasal mücadeleyi sürdürdüler.

Aleksandra Kollontay‘ın Büyük Ekim Devrimi Günlerinde Kadın Savaşçılar başlıklı yazısı, önce isimleri bilinmeyen işçi ve köylü kadınları hatırlatır.[1] Ardından devrimci kadrolara geçer. Anlattığı kadınların görevleri çeşitlidir. Yelena Stasova parti merkezinin örgütsel işleyişinden sorumluyken Varvara Yakovleva, Moskova‘daki silahlı mücadelede yer alır. Krupskaya ve Armand parti örgütlenmesinde, siyasal eğitimde ve işçi kadınların örgütlenmesinde görev üstlenirler.

Bu kadınlar, devrim içinde kendilerine ayrılmış özel bir alanda faaliyet göstermiyorlardı. Bolşevik hareketin siyasal kadrolarıydılar. Devrimin hazırlanmasında ve gerçekleştirilmesinde üstlendikleri sorumluluklar, iktidarın alınmasından sonraki mücadelenin de dayanaklarından birini oluşturdu.

Yeni toplumun kuruluşunda

Ekim Devrimi‘yle kadınların mücadelesi yeni bir evreye girdi. Siyasal iktidarın alınması, kadınların kurtuluşuna ilişkin hedeflerin toplumsal yaşamda gerçekleştirilmesi sorumluluğunu beraberinde getiriyordu. Bu sorumluluğun önemli bir bölümü devrimci mücadelede yetişmiş kadın kadroların omuzlarındaydı.

İlk yıllarda evlilik ve boşanma hukukunda köklü değişiklikler yapıldı, kadınlarla erkeklerin hukukî eşitliği güvence altına alındı. 1920’de kürtaj belirli koşullarda yasal hale getirildi. Ama asıl güçlük bu hakların toplumsal yaşamda karşılık bulmasını sağlamaktı. Milyonlarca kadının eğitim, üretim ve siyasal yaşama katılması, yeni kurumların kurulmasını ve kadınların bunların yönetiminde sorumluluk üstlenmesini gerektiriyordu.

1919’da kurulan Jenotdel‘in faaliyetleri bu bakımdan önemliydi. Bolşevik kadın kadrolar, kadınları yeni hakları konusunda bilgilendirmenin ötesinde, onları yerel Sovyetlerde görev almaya, üretim ve yönetim süreçlerine katılmaya çağırıyordu. Kadın delegeler sistemiyle fabrikalardan ve köylerden seçilen kadınlar Sovyet kurumlarında yönetim deneyimi kazanıyordu. Böylece Sovyet iktidarının toplumsal dayanakları genişlerken yeni kadın kadrolar da yetişiyordu.

Kadınların kamusal yaşama katılmasının önünde önyargılar, aile içindeki iş bölümü ve ev içi emeğin ağırlığı vardı. Kreşlerin, ortak yemekhanelerin ve çamaşırhanelerin kurulması bu nedenle gündeme geldi. Kadınların ev içindeki sorumluluklarını hafifletmeden onları siyasal ve toplumsal yaşama kazanmak mümkün değildi. Kadınların özgürleşmesi, gündelik yaşamın örgütlenmesini de değiştirmeyi gerektiriyordu.

Özellikle Orta Asya‘da mücadele çok daha güç koşullarda yürütüldü. Kadın kulüpleri, okuryazarlık kursları ve meslek eğitimleri örgütlendi. Kadınlara ulaşmak için yalnızca kadınların çalıştığı dükkânlar açıldı, dokumacılık kooperatifleri kuruldu. Yerel kadınların yetiştirilmesi özel önem taşıyordu. Kadınların evlerinden çıkıp eğitim almaları, çalışmaları ve siyasal sorumluluk üstlenmeleri için yürütülen mücadele, yerleşik toplumsal ilişkilerle karşı karşıya geliyordu. Kadın örgütçüler saldırılara uğradı, yaşamlarını kaybedenler oldu.

İç savaşın yıkımı, yoksulluk ve toplumsal önyargılar dönüşümü yavaşlatıyordu. Fakat sonraki kuşaklarda kadınların eğitimde, bilimde, sanayide ve kamu yönetiminde üstlendikleri sorumlulukların temelleri bu dönemde atıldı. İkinci Dünya Savaşı sırasında Sovyet kadınlarının savaş sanayisinden cepheye kadar üstlendikleri görevler de bu dönüşümden bağımsız değildi. Pilot, keskin nişancı, partizan ve asker olarak savaşan kadınların varlığı, önceki yirmi yılda eğitimde, üretimde ve kamusal yaşamda kazandıkları konumla da ilişkiliydi.

Devrimci mücadele içinde yetişen kadın kadrolar, iktidarın alınmasından sonra milyonlarca kadının toplumsal yaşama katılmasının örgütleyicileri oldular. Kadınların üretimde, siyasette ve yönetimde sorumluluk üstlenmesi, sosyalist toplumun kuruluşunun parçasıydı. Kadınların yaşamı değişirken toplum da değişiyordu.

Sovyetler Birliği‘nde sosyalizmin kuruluşu kesintiye uğradı, Rusya‘da kapitalizm yeniden kuruldu. Ama kapitalist restorasyonun bütün yıkıcı ve çürütücü etkilerine rağmen, kadınların toplumsal yaşamda kazandıkları güçlü konumda sosyalizm deneyiminin birikimi hâlâ etkili. Rusya‘da eşitlik ve özgürlük temelinde yeni bir toplum kurulacaksa, bu kuruluş söz konusu tarihsel birikimden ve onu taşıyan kadınların mücadelesinden bağımsız olmayacak.


[1] Ortaklaşa, sayı 2, Kasım 2025, https://haber.sol.org.tr/ortaklasa/ceviri-buyuk-ekim-devrimi-gunlerinde-kadin-savascilar-403004

Tarihe Yönelim kategorisinden son haberler

Tarihsel Süreklilik İçinde Kemalizm ve Sosyalizm

İnsanlığın binlerce yıla dayanan mücadele tarihinin de gösterdiği üzere, toplumsal ilerlemeler maddi üretim koşullarının gelişmesiyle ortaya çıkan diyalektik ve devrimci sıçramalarla gelişmektedir. Bu gelişmelerin

Bakü’de Ekim

Bakü’nün 1917 Ekim Devrimi’ndeki rolünü anlamak için öncelikle şehrin Çarlık Rusyası açısından taşıdığı öneme bakmak gerekiyor. XX. yüzyılın ikinci yarısından itibaren petrol üretiminin hızla
GitEn Üst

Don't Miss