Rahmetli Fransa’ya hiç gidemedi. Fakat ekibinin şaşırtıcı bir kısmı gençliğinde Fransa’da work and travel yapmışlardı. Anlatayım.
Hikâye XX. yüzyıl başında Çinli aydınların “Neden Çin değil de Batı?” sorusuyla başlar. Tanıdık gelmiştir. Buna cevaben “Avrupa’nın fabrikalarını, bilimini ve eğitimini bizzat görmeli” diyenler olur. Henüz herkesin eline fotoğraf makinesi verip yollayamıyorlar tabi.
Kilit isim Li Shizeng’dir. Fransa’yla bağları olan Çinli bir anarşisttir. Paris yakınlarında bir soya fabrikası kurup gelenlerin hem çalışıp hem okuyacağı bir model deniyor. Çalış, masrafını çıkar, öğren, bilgiyi Çin’e götür şeklinde.1912’de de Association pour le travail-études en France’ı (Fransa’da Öğrenim ve Çalışma Derneği) kuruyor.
1914 savaş ekonomisinde Fransa’ya yaklaşık 140 bin Çinli işçi gelir. Li Shizeng de bunu projesi için bir fırsat görür ve Paris’te bir okul açar… 1919’da yaklaşık 1800 Çinli genç gelecektir.
Hareketin zirve yılı.. Kimler gelmiş geçmiş.
Öğrencilerden Cai Hesen, Montargis’de anarşizm, sosyalizm ve komünizm üzerine tartışmalar örgütler ve Marksizme yönelir.. 13 Ağustos 1920’de arkadaşı Mao Zedong’a yazdığı mektupta, Çin’de örgütlü bir komünist parti kurulması gerektiğini savunur. ÇKP Temmuz 1921’de Şanghay’da kurulur.
Tam o sırada Fransa da kaynamaktadır.
Aralık 1920’de Tours Kongresi sonrası Fransız sosyalist hareketi bölünür ve Fransız Komünist Partisi’nin (PCF) temeli atılır. O esnada Rus Devrimi daha üç yaşındadır. Sendikalar, grevler, fabrika, işsizlik, düşük ücret, sınıf ayrım derken öğrenciler, işçi hareketiyle tanışırlar..
Hatta Çinli militanlar PCF’den Marksizm eğitimi ister. Charles Rappoport gönderilir. Derslerin bir kısmı Paris kafelerinde yapılır.
Çu Enlay,bu atmosferde Fransa’ya gelir. Cai Hesen’den farkı örgütçülüğüdür. Avrupa’daki Çinli sosyalistlerle bağlantı kurar ve sonradan ÇKP Avrupa örgütüne dönüşecek çevrenin temelini atar.
Genç Deng Şiaoping de bu çevreye katılır. Daha 16 yaşındayken ülkesini kalkındırma hayaliyle gelmiştir. 5 ayda para suyunu çekince tahsilat hayallerini kenara koyar. Renault’nun Billancourt fabrikasında, Le Creusot’daki Schneider dökümhanesinde, Châlette-sur-Loing’da Hutchinson fabrikasında çalışır. İş koşulları, yetersiz ücret, ustabaşıları, gördüğü ayrımcılıkla Marksizme yönelir ve Çu Enlay çevresindeki örgütlenmeye katılır…
Çu Enlay, Deng Şiaoping ve Li Fuchun’un 17 rue Godefroy, Paris 13’te küçücük bir oda paylaştıkları anlatılır. Çu yazar ve örgütler. Deng ise basım işiyle uğraşır.. Bu yüzden yoldaşları ona Fotokopi PHD. (Docteur du ronéo)demişler. 1920’lerde fabrika işçisiyken 26’da Fransız polisinin takibi üzerine Sovyetler Birliği’ne “yatay geçiş yapar…” 78 sonrası Çin’i piyasa ekonomisine açan adam Paris 13. Bölge’de bildiri basmıştır!
1920–21’de Fransa ekonomik krize girer. İşsizlik artar. Çinli öğrenciler iş bulamaz. Paraları bitince aralarında Nie Rongzhen’in de olduğu 400’den fazla öğrenci elçiliğinin önünde protesto eylemleri gerçekleştirir…
1921’de Lyon’da Institut franco-chinois (Fransız-Çin Enstitusu) kurulur; öğrencileri kendilerine yardım eli uzatılacağını düşünseler de kurumun amacı elit yetiştirmektir. Eylül 1921’de öğrenciler enstitüyü basarlar. Olayların ardındanChen YiveLi Lisansınır dışı edilir..
*
1 Ekim 1949. Mao, Tiananmen’de Çin Halk Cumhuriyeti’ni ilan eder. Metindeki ismi geçenlere göz atalım:
Çu Enlay: Başbakan (1949–1976), ilk yıllarda ayrıca Dışişleri Bakanı.
Deng Şiaoping: 1978 sonrası Çin’in fiilî lideri ve ekonomik reformların mimarı.
Chen Yi: Mareşal, Şanghay Belediye Başkanı. Daha sonra Dışişleri Bakanı (1958–1972).
Nie Rongzhen: Mareşal; savunma, nükleer ve füze programlarının önemli yöneticilerinden.
Li Lisan: 1949 sonrası çalışma ve sendika yönetiminde görev aldı, eski siyasi ağırlığı yoktu.
Cai Hesen: 1949’u göremedi, 1931’de Kuomintang tarafından öldürüldü. ÇKP’nin erken dönem ideologlarından biri oldu.
*
“Çin’in artık görmezden gelinemeyecek bir güç olduğu” düşüncesiyle Charles de Gaulle Fransası 27 Ocak 1964’te Çin Halk Cumhuriyeti’yle diplomatik ilişki kurar. Böylece Fransa komünist Çin’i tanıyan ilk batılı devlet olur.
Peki bu sürecin en önemli isimleri kimlerdir? Çu Enlay ve Chen Yi.
